Wortels van antisemitisme

Dat met name moslims zich soms doen kennen als antisemieten heeft een complexe oorsprong, die deels geworteld is in religieuze teksten en historische verhalen.

De Koran, het heilige boek van de islam, bevat passages die verwijzen naar conflicten met Joodse stammen in de vroege islamitische periode. Deze verhalen, zoals die over de Banu Qurayza en de Slag om Khaybar, worden vaak aangehaald als rechtvaardiging voor wantrouwen jegens Joden. Volgens islamitische overleveringen zouden deze conflicten zijn ontstaan omdat Joodse stammen verdragen zouden hebben geschonden of zich vijandig opstelden.

Historische context van de conflicten

De Banu Qurayza, een Joodse stam in Medina, hadden een verdrag met de moslims onder leiding van de profeet Mohammed. Tijdens de Slag om de Gracht in 627 CE zouden zij dit verdrag hebben geschonden door in het geheim te onderhandelen met de vijandelijke Quraysh, die Medina belegerden. Dit werd gezien als verraad, omdat het de moslimgemeenschap in een existentiële crisis bracht. Volgens islamitische bronnen, zoals Ibn Hisham en hadith-verzamelingen, werd na de overgave van de Banu Qurayza een oordeel geveld door Sa’d ibn Mu’adh, een leider van de Aws-stam. Hij bepaalde, in lijn met de toenmalige gebruiken en de (joodse) Thora (Deuteronomium 20:10-14), dat de volwassen mannen geëxecuteerd moesten worden. Historische schattingen variëren, maar spreken van 600 tot 900 executies.

Een ander veelbesproken voorbeeld is de Slag om Khaybar in 629 A.D. De moslims vielen de oase van Khaybar aan, waar joodse stammen zoals de Banu Nadir woonden, die eerder al uit Medina waren verdreven wegens vermeend verraad. Na een belegering gaven de inwoners zich over, en Mohammed sloot een overeenkomst waarbij zij hun land mochten blijven bewerken in ruil voor een deel van de opbrengst, bekend als de jizya (een belasting op ongeloof). In tegenstelling tot de Banu Qurayza was er in Khaybar geen massale executie (mogelijk met het oog op de aanzienlijke inkomsten uit de opgelegde jyzia), maar het conflict versterkte onverminderd het beeld van Joden als tegenstanders in islamitische narratieven.

Of deze gebeurtenissen precies zo plaatsvonden als beschreven, is moeilijk te verifiëren. Buiten de eigen – islamitische – bronnen, zoals de Sira van Ibn Hisham zijn er weinig historische documenten die deze religieuze verhalen bevestigen. Kritisch onderzoek naar de authenticiteit van de Koran of Hadith is gevoelig, omdat het in islamitische gemeenschappen vrij algemeen als heiligschennis wordt gezien en veelal tot molest of doodslag leidt, soms ook in opdracht van de religieuze leiders (Iran – Rushdie). Dit maakt objectieve geschiedschrijving uitdagend, maar het is niet waarschijnlijk dat de Koran louter sprookjes bevat; de verhalen weerspiegelen waarschijnlijk een mix van sagen en legendes – historische gebeurtenissen en daaraan later verbonden theologische interpretaties. De Koran is een aardig (volgens sommigen: mooi) boek en staat garant voor prima religieuze ‘handel’.

Rol van groepsgedrag

De continue herhaling van deze verhalen in religieuze en culturele contexten (preken) kan eenvoudig bijdragen aan negatieve stereotypen over Joden. Groepsgedrag speelt hierin een cruciale rol. Mensen handelen in groepen anders dan als individu, beïnvloed door psychologische en sociale mechanismen zoals:

• Sociale identiteit:
  Volgens de Sociale Identiteitstheorie van Tajfel en Turner ontlenen mensen hun zelfbeeld deels aan de groepen waartoe ze behoren, zoals religieuze gemeenschappen. Dit creëert een “wij” versus “zij”-dynamiek, waarbij joden als “de ander” kunnen worden gezien, vooral als verhalen over verraad worden benadrukt.
• Conformiteit:
  Het experiment van Solomon Asch (1951) toonde aan dat mensen hun mening aanpassen aan die van de groep, zelfs als ze twijfelen. In religieuze gemeenschappen waar anti-Joodse sentimenten worden versterkt, kunnen individuen deze overnemen om erbij te horen.
• Groepsdruk:
  De druk om te voldoen aan de normen van een groep kan leiden tot het accepteren van negatieve stereotypen, zelfs als die niet stroken met persoonlijke overtuigingen.
• De-individuatie:
  In grote groepen, zoals tijdens religieuze bijeenkomsten of online gemeenschappen, verliezen mensen soms hun gevoel van persoonlijke verantwoordelijkheid, wat kan leiden tot extremere uitingen van haat.
• Groepspolarisatie:
  Discussies binnen een groep versterken vaak bestaande opvattingen. Als een gemeenschap al een lichte neiging heeft tot wantrouwen jegens joden, kan dit door herhaalde verhalen radicaler worden.
• Groepdenken:
  Wanneer consensus belangrijker wordt dan kritisch denken, zoals Janis (1972) beschreef, kunnen gemeenschappen vastlopen in onproductieve of schadelijke overtuigingen.

Religieuze leiders en organisaties kunnen deze mechanismen bewust of onbewust benutten om hun volgelingen te mobiliseren. Door verhalen over historische conflicten te benadrukken, wordt een gevoel van eenheid en superioriteit gecreëerd, wat de dominantie van de groep versterkt. Dit is overigens niet uniek voor de islam; soortgelijke dynamieken zien we ook – zij het veel minder vaak – in andere religieuze en culturele context.

De ontwikkeling van haat

Haat jegens Joden, of welke groep dan ook, is niet aangeboren. Mensen worden geboren met een basisgevoel van empathie en moraliteit, maar culturele en sociale invloeden kunnen dit overschrijven. In sommige islamitische gemeenschappen worden verhalen over de Banu Qurayza of Khaybar herhaald zonder de noodzakelijke historische nuance, wat vanzelfsprekende een vertekend beeld creëert. Dit wordt versterkt door groepsdynamiek, waarbij individuen zich conformeren aan de dominante narratieven van hun gemeenschap.

Daar komt bij dat er in een islamitische gemeenschap nooit zekerheid bestaat over de uiteindelijke beoordeling van afzijdigheid. Dat kan al snel leiden tot een oordeel van ‘afvalligheid’, ofwel uittreding uit de islam. Binnen de islamitische wet is de doodstraf voor afvalligheid een niet geheel onomstreden onderwerp, maar het merendeel van de islamgeleerden beschouwt dit uitdrukkelijk wel als een geldige straf. De uitkomst en interpretatie van afvalligheid (ridda) verschilt sterk tussen verschillende scholen van denken en contexten en er is ook geen universele overeenkomst over hoe deze daad moet worden gestraft of hoe men met een afvallige moet omgaan. Veel moslims zodoende, doen ‘voor de zekerheid’ mee met de meerderheid.

De Koran zelf bevat ook verzen die rechtvaardige Joden prijzen (bijv. Soera 3:113-115), en veel moslims interpreteren deze verhalen in hun historische context, zonder hedendaagse Joden collectief te veroordelen. Antisemitisme is geen inherent kenmerk van de islam, maar een product van specifieke interpretaties, politieke factoren en sociale dynamieken die momenteel weer sterker opgeld doen.

Conclusie

De wortels van antisemitisme in sommige islamitische kringen liggen deels in historische verhalen uit de Koran en Hadith, zoals die over de Banu Qurayza en Khaybar. Deze verhalen, versterkt door groepsgedrag en psychologische mechanismen zoals sociale identiteit en conformiteit, dragen bij aan wantrouwen jegens Joden. Echter, haat is niet aangeboren, maar aangeleerd door culturele en sociale invloeden.

De vraag of klassieke islamitische interpretaties en hun dwingende invloed op de cultuur passen in de moderniteit van het Westen is eenvoudig te beantwoorden: nee. Met name in het oplevende antisemitisme is de hand van de islamitische prediking goed te herkennen. Het Westen moet zich bezinnen op de vraag of dergelijke ‘religies’ nog als zodanig moeten worden erkend, zeker als zij zich (hevig) verzetten tegen de westerse maatschappelijke omgangsvormen en gebruiken.