De Herleving van Antisemitisme in Nederland: Een Schokkende Ontwikkeling

De recente opleving van antisemitisme in Nederland is niet alleen verontrustend, maar ook opvallend snel en breed gedragen. Terwijl men zou mogen verwachten dat de geschiedenis van de Holocaust een diep moreel besef zou hebben achtergelaten in de Nederlandse samenleving, blijkt de realiteit pijnlijk anders.

De cijfers uit de Tweede Wereldoorlog zijn bekend: Nederland verloor ruim 78% van zijn Joodse bevolking – het hoogste percentage in West-Europa – grotendeels door actieve medewerking van Nederlandse instanties aan de nazibezetter.

Toch lijkt deze zwarte bladzijde niet te leiden tot de blijvende maatschappelijke reflectie en gedragsverandering die men zou hopen. Integendeel: de reacties op recente gebeurtenissen tonen aan dat antisemitisme in nieuwe vormen weer springlevend is.

Excuses zonder Daden: Het Amsterdamse Voorbeeld

Burgemeester Femke Halsema van Amsterdam bood formeel excuses aan voor het aandeel van de gemeente in de Jodenvervolging tijdens de oorlog. Een symbolische stap die op zichzelf betekenisvol had kunnen zijn. Maar haar praktische handelen wekt vraagtekens. Haar optreden tegen Joodse voetbalfans van Maccabi Amsterdam, evenals haar ambivalente of lauwe houding tegenover de pogrom van 7 oktober 2023, tonen een schrijnend gebrek aan empathie en morele duidelijkheid.

Waar blijft de actieve bescherming van Joodse belangen en veiligheid – iets wat men wél ziet in de omgang met andere historische onrechtvaardigheden?

Slavernijverleden: Taal, Herstel en Erkenning

Een treffend contrast is te vinden in hoe Nederland omgaat met het slavernijverleden. Hier is sprake van een bewuste en brede maatschappelijke herwaardering van taal, schuld en verantwoordelijkheid. Slavernij wordt niet langer in traditionele termen besproken: men spreekt over ‘tot slaaf gemaakten’ in plaats van ‘slaven’. Na excuses volgden structurele maatregelen: onderzoeksrapporten, educatieve programma’s, museuminitiatieven en substantiële budgetten voor herstel en bewustwording.

Zulke systematische vormen van erkenning en herstel lijken voor het Joodse leed uit het heden grotendeels afwezig.

Taal en Taboes: Ongelijke Maatstaven

Ook op het vlak van taalgebruik en beeldvorming valt een verschil op. Het gebruik van woorden als “negers”, “Turken”, “Marokkanen” of zelfs het neutrale “allochtonen” wordt tegenwoordig als onwenselijk of kwetsend beschouwd. Terecht is men alert op stigmatisering van minderheidsgroepen, zeker wanneer zich incidenten voordoen. Tegelijkertijd lijkt deze gevoeligheid nauwelijks te gelden voor Joden of voor Israëli’s.

Wanneer Joodse burgers of de staat Israël worden aangevallen – fysiek, retorisch of symbolisch – blijft de morele verontwaardiging vaak uit. Er is zelfs sprake van een schokkend gebrek aan medeleven, alsof het slachtofferschap van Joden in het huidige tijdsgewricht ondergeschikt is geraakt aan politieke voorkeuren.

7 Oktober 2023: De Pogrom die de Wereld Schokte

De gebeurtenissen van 7 oktober 2023 vormen een dieptepunt. Tijdens een ongekende terreuraanval door Hamas werden Israëlische burgers – mannen, vrouwen, kinderen en zelfs baby’s – op gruwelijke wijze vermoord, verminkt, verkracht, onthoofd en gegijzeld. Deze aanval was geen militair treffen, maar een doelbewuste poging tot massamoord. Israël, geconfronteerd met deze barbarij, besloot terecht dat de rode lijn was overschreden en dat het tijd was voor een resoluut optreden tegen Hamas.

Ondanks de inspanningen van het Israëlische leger om burgerslachtoffers aan de andere kant zoveel mogelijk te vermijden – waarschuwingen vooraf, humanitaire hulp aan vijandige gebieden, zorgvuldig gekozen doelwitten – blijft de internationale reactie vaak vijandig, en dat geldt in het bijzonder voor Nederland.

Selectieve Verontwaardiging

Wat in Nederland volgde was niet massale solidariteit met de slachtoffers, maar eerder sympathie voor de agressor. De aandacht ging vooral uit naar de situatie in Gaza, vaak zonder duidelijke verwijzing naar het begin van het geweld of de daders ervan. De context werd weggelaten, de rollen van dader en slachtoffer vervaagd. Zelfs de feiten rond Hamas’ strategie – zich verschuilen tussen burgers, in scholen en ziekenhuizen – worden zelden benoemd.

De morele verwarring is schrijnend. Israël levert voedsel, medicijnen en water aan zijn vijand, een daad die men vergeefs zoekt bij staten als Rusland, Iran of Jemen. Toch is het Israël dat morele verantwoording moet afleggen, en niet de moordenaars die het geweld initieerden.

De Iron Dome Motie: Een Dieptepunt in de Politiek

Het meest ontluisterende voorbeeld was de motie van GroenLinks-PvdA in de Tweede Kamer om de levering van onderdelen voor de Israëlische Iron Dome – een defensief systeem dat burgers beschermt tegen raketten – te blokkeren. Een defensief wapen, nota bene. Sommige partijleden spraken zich dapper uit tegen deze motie, maar tijdens het partijcongres werden zij uitgelachen, uitgejoeld en publiekelijk vernederd.

Wat zegt dit over onze politieke moraal? Over het vermogen van onze samenleving om onderscheid te maken tussen dader en slachtoffer, tussen verdediging en agressie?

Persoonlijke Teleurstelling

Voor mij persoonlijk was dit alles meer dan een politieke of maatschappelijke constatering – het raakte me diep. Bekenden, zelfs vrienden, mensen die eerder waardering toonden voor mijn werk, bleken opeens sympathie te hebben voor een moreel onhoudbaar standpunt. De kloof tussen ons bleek fundamenteler dan gedacht. Hebben we elkaar dan nooit écht begrepen? Was ik te naïef, te goedgelovig?

Deze ervaringen hebben me geconfronteerd met ongemakkelijke waarheden over de Nederlandse samenleving – en over mezelf.

Prof. dr. David Pinto

Hoogleraar-directeur Intercultureel Instituut-ICI,
Expert Inburgering, Diversiteit en Inclusie (IDI)