Hitler! Ophef!

In het online ON-programma ‘Let’s twist again’ werd een historische toespraak van Adolf Hitler getoond en besproken. Naar aanleiding van dat fragment legde de presentatrice deze specifieke stelling voor aan de tafelgasten: “de kosmopolitische elite staat noodgedwongen wezenlijk vijandig tegenover het gewone gewortelde volk”.

Nou; dáármee was de zomerstilte natuurlijk meteen doorbroken. Omroep ON! moest zo snel mogelijk – liefst met pek en veren – uit het publieke omroepbestel worden gezet, niet omdat ze de stelling op tafel legden, maar omdat de tafelgasten zich wel konden vinden in die uitspraak. Adolf Hitler gebruikte deze – en vergelijkbare – retoriek indertijd veelvuldig, met als bekendste voorbeeld zijn toespraak in de Siemens-fabriek in Berlijn op 10 november 1933. Hitler ageerde in die toespraak fel tegen een “kleine, ontwortelde internationale kliek” (“Eine kleine, wurzellose internationale Clique”). Hij stelde dat dit een groep mensen was “die overal en nergens thuis is, die vandaag in Berlijn leeft, morgen in Brussel, overmorgen in Parijs, daarna in Praag of Wenen en zich overal thuis voelt”.

Hoewel het woord ‘Joden’ in die specifieke zinsnede niet direct viel, was dit destijds een overduidelijk ‘hondenfluitje’. In de nazi-ideologie werd het concept van de ontwortelde kosmopoliet namelijk meteen gelijkgesteld aan het Jodendom. Hitler claimde dat deze ‘kliek’ de volkeren tegen elkaar opruide en misbruik maakte van het hardwerkende, “aan hun grond gewortelde” Duitse volk (das Volk).

Socialisme

Als we puur naar de tekst van Hitler kijken, vertoont het grote gelijkenissen met de klassieke marxistische of socialistische kritiek op de bezittende klasse. Klassiek socialisme draait immers om de klassenstrijd: de uitgebuite arbeidersklasse (het proletariaat) die in opstand komt tegen de rijke kapitalistische elite (de bourgeoisie). In zijn speech voor de fabrieksarbeiders van Siemens speelde Hitler heel bewust in op dit socialistische sentiment. Hij profileerde zichzelf als een man van het volk die opkwam voor de gewone arbeider tegenover een rijke, internationale elite die compleet losgezongen was van de realiteit. De NSDAP heette ook niet voor niets de Nationaal-Socialistische Duitse Arbeiderspartij.

Ook onder de communistische Sovjet-dictator Jozef Stalin werd vanaf 1948 een felle zuiveringscampagne gevoerd tegen wat de Sovjet-pers de ‘wortelloze kosmopolieten’ (bezrodny kosmopolit) noemde. Stalin gebruikte dit socialistische argument om intellectuelen, kunstenaars en (vooral) Joden te vervolgen, omdat zij ‘anti-patriottisch’ zouden zijn en te veel naar het kapitalistische Westen keken.

Hitler, en wat later Stalin, namen de bestaande, heel menselijke angst voor het verliezen van de eigen stamidentiteit als uitgangspunt en bliezen die beide op tot een radicaal, destructief soort van etnisch chauvinisme. Door de ‘kosmopolitische elite’  af te schilderen als een soort van mensen zonder eigen stam of ‘clan’, activeerden zij het oeroude stammechanisme: “Zij horen niet bij ons, zij voelen geen loyaliteit voor ons land, dus zijn ze per definitie een bedreiging voor ons voortbestaan”.

De paradox van de moderne kosmopoliet

Het interessante is dat de moderne, kosmopolitische elite in zekere zin haar eigen stam heeft gecreëerd. Hoogopgeleide, internationaal georiënteerde professionals in steden als Amsterdam, Londen of New York lijken qua levensstijl, waarden en consumptiegedrag vaak meer op elkaar dan op de ‘gewortelde’ burgers in de dorpen en regio’s van hun eigen land. Daarmee staan er vandaag de dag in feite twee culturele stammen tegenover elkaar.

De kosmopoliet (tegenwoordig vooral te vinden onder de ‘hippe’, links georiënteerde – en stemmende – burgers) bekijkt de gewortelde burger niet als een ‘overloper’, maar juist als iemand die is achtergebleven in een duister verleden. Vanuit het kosmopolitische perspectief is de huidige wereld een razendsnelle, dynamische en open plek vol kansen, maar wie daar niet zo snel en ruimhartig in meebeweegt wordt gezien als rigide of conservatief. De kosmopoliet ziet de globalisering, de digitalisering en de Europese integratie als onomkeerbare, logische en historische processen. De gewortelde burger die pleit voor het herstellen van grenzen of het behoud van de nationale soevereiniteit, wordt daarom vaak weggezet als anachronistisch of nostalgisch. De gedachte is: “Zij willen terug naar de jaren ‘50, maar die wereld is voorbij en komt nooit meer terug”.

Wanneer de gewortelde burger zich zorgen maakt over de impact van migratie met betrekking tot de eigen buurtgemeenschap of de voor hen veelal onbetaalbare kosten van de energietransitie, dan vertaalt de kosmopolitische bubbel dat onmiddellijk als een niet legitiem economisch of cultureel belang, en direct ook als een moreel tekort van het ‘plebs’. Het protest van de gewortelde burger wordt dan gereduceerd tot ‘populisme’, ‘onderbuikgevoelens’ of een gebrek aan progressieve verlichting.

Meritocratische blindheid

De Britse socioloog Michael Sandilands (en ook David Goodhart) wijzen op de gevaren van meritocratie binnen de kosmopolitische elite. Hoogopgeleide kosmopolieten geloven vaak dat hun succes volledig te danken is aan hun eigen inzet en intelligentie. Het onbedoelde neveneffect daarvan is dat zij de gewortelde burger, die veel minder profiteert van een zekere kenniseconomie, impliciet gaan zien als iemand die “gewoon niet hard genoeg zijn best heeft gedaan” of ‘niet flexibel genoeg is’. Waar de gewortelde burger de kosmopoliet wantrouwt om zijn gebrek aan loyaliteit, kijkt de kosmopoliet soms op de gewortelde burger neer vanwege een gebrek aan mobiliteit en aanpassingsvermogen. Dit verklaart waarom de frustratie aan de kant van de gewortelde burgers vaak zo diep zit: het voelt voor hen niet alleen als een politiek meningsverschil, maar als een vorm van culturele en morele minachting vanuit de elite.

Terug naar ON!

Hitler zal weleens wat meer gezegd hebben. Hij hield bovendien van vruchtensappen en herdershonden, maar wie tegenwoordig jus d’orange drinkt of een jonge herder bij het asiel heeft afgehaald, is nog niet meteen architect van concentratiekampen en gaskamers.

In onze tijd hebben we te maken met kosmopolieten die grof geld verdienen aan de gesubsidieerde import van kansloze mensen die onze cultuur en gewoontes haten. We hebben te maken met kosmopolieten die grof geld verdienen aan de gesubsidieerde klimaathoax en de gesubsidieerde energietransitie. Én we hebben te maken met de ‘gewortelde’ burgers die het geld voor die verdienmodellen op tafel moeten leggen, middels een inmiddels krankzinnige belastingdruk. Die gewortelde burgers mogen ook geen vlees meer eten, geen borrel meer drinken of een sigaretje roken. Dat is namelijk allemaal slecht voor de inkomsten van de kosmopolieten.

Het ON!-panel dat instemde met een stelling over hoe de kosmopolitische elite ‘wezenlijk vijandig’ staat tegenover het gewone volk, levert daarmee een knap staaltje meta-kritiek. Ze gebruiken de analytische instrumenten en de zendtijd van de elite om de elite aan te vallen. De gewone, gewortelde burger kijkt ernaar en ziet iemand die hún frustratie verwoordt, vaak zonder erbij stil te staan dat de spreker aan de talkshowtafel na de uitzending waarschijnlijk weer opgaat in diezelfde kosmopolitische wereld. Het zijn immers vaak intellectuelen, schrijvers of mediamakers die zelf de taal van de elite vloeiend spreken. Ze zijn wat sociologen noemen een counter-elite: een hoogopgeleide groep die strijdt met de zittende elite om de macht en de gunst van de kiezer of kijker.

En wat is daar precies anders aan dan destijds de VARA en de VPRO?