Wie controleert de controleurs?

Er ontstond onlangs in Nieuws van de Dag een ogenschijnlijk luchtige, maar veelzeggende discussie tussen Marianne Zwagerman en Pieter Cobelens. Onderwerp: grootschalige surveillance door de overheid.

Wat begint als een debat over afluisteren door de AIVD en de MIVD, raakt al snel aan een fundamentelere vraag: hoeveel macht geven we de overheid — en wie controleert dat nog?

.

Het gaat niet alleen om veiligheid, maar ook om geld

De AIVD valt onder het ministerie van Binnenlandse Zaken, onder leiding van Pieter Heerma (CDA). De MIVD valt onder Defensie, met Dilan Yeşilgöz (VVD) als minister.

Daarnaast opereert de NCTV onder Justitie en Veiligheid, geleid door David van Weel (VVD). Op papier lijkt de verantwoordelijkheid netjes verdeeld. In de praktijk ontstaat juist daar de mist.

De NAVO-norm als politieke speelruimte

Nederland heeft zich gecommitteerd aan de (uit de koker van Rutte (VVD)) 5%-norm van de NAVO. Binnen die norm is er ruimte om een aanzienlijk deel — ongeveer 1,5% van het bbp, goed voor zo’n 18,5 miljard euro — zelf in te vullen, zolang het binnen de bredere NAVO-categorieën valt.

En de regie voor de bestedingen van die 18,5 miljard ligt van het NCTV onder verantwoordelijkheid van minister David van Weel. En juist daar wringt het.

Dat geld is bedoeld voor:

• bescherming van vitale infrastructuur
• cybersecurity
• civiele paraatheid en weerbaarheid
• technologische innovatie
• versterking van de defensie-industrie

Allemaal legitieme doelen. Maar ook brede begrippen. Rekbare begrippen.
De vraag is dan niet óf het geld wordt uitgegeven, maar waaraan precies — en onder welk toezicht.

Een patroon dat zich herhaalt

De discussie met Cobelens is niet nieuw. In De Wereld Draait Door botste hij eerder met Joost Zwagerman (zelfdoding 8 september 2015) over het verzamelen van 1,8 miljoen metadata-gegevens door de inlichtingendiensten.

De kern van dat debat was toen hetzelfde als nu:
veiligheid versus vrijheid, en vooral het gebrek aan transparantie.

Ook zijn verleden als MIVD-directeur, waarin zelfs aangifte tegen hem werd gedaan wegens een mogelijk ambtsmisdrijf, laat zien hoe dun de scheidslijn kan zijn tussen noodzakelijke bevoegdheden en overschrijding daarvan.

Van incident naar systeem

Wat hier speelt, is geen incident. Het is een patroon.

Een overheid die steeds meer middelen, bevoegdheden en budget naar zich toetrekt, maar tegelijkertijd steeds minder inzicht geeft in hoe die macht wordt ingezet. Waar andere landen duidelijke keuzes maken en prioriteit geven aan zichtbare versterking van hun samenleving, verdwijnt in Nederland een groot deel van de bestedingen in bestuurlijke mist.

Dat is geen toeval. Dat is het gevolg van een bestuurscultuur.

De rode draad: controle boven vertrouwen

Met Dick Schoof kreeg kreeg die cultuur een gezicht — voormalig topman van politie, AIVD, NCTV en Justitie. Een loopbaan geworteld in veiligheid en controle. En mensen als Pieter Cobelens, die hun hele carrière binnen datzelfde systeem hebben doorgebracht. Voor hen is de overheid geen risico, maar een vanzelfsprekendheid.

Maar precies daar zit het probleem. Want een overheid die zichzelf niet meer als risico ziet, verliest het vermogen tot zelfcorrectie. Dan ontstaat een cultuur waarin kritiek hinderlijk wordt. Waar vragen als wantrouwen worden gezien. En waar toezicht eerder als obstakel wordt ervaren dan als fundament van een democratie.

De echte vraag

De discussie over afluisteren gaat dus niet alleen over veiligheid.
En de discussie over miljarden gaat niet alleen over defensie.

Het gaat over iets fundamentelers:
Wie controleert de controleurs?

In het belang van Nederland
Nooit opgeven.

Niets doen is geen optie.