Islamisme bespreken: noodzaak in plaats van taboe

De term “radicale islam” suggereert dat er ook een niet‑radicale variant bestaat, terwijl het overgrote deel van het hedendaagse terrorisme expliciet teruggrijpt op islamitische bronnen en motieven. Het is daarom zinvoller te spreken over islamisme: een ideologie die religieuze taal inzet om politiek geweld, dominantie en onderwerping te legitimeren.

Wie dit probleem niet onder ogen wil zien, verwart tolerantie met ontkenning en draagt bij aan een groeiend veiligheidsrisico voor de samenleving als geheel. Tegelijk blijft open, eerlijke discussie hierover in westerse samenlevingen opvallend taboe.

.

Islamisme als ideologie en veiligheidsprobleem

Islamisme kan worden omschreven als een totalitaire ideologie die religieuze voorschriften verheft tot politiek project en die geweld legitimeert als middel om een theocratische orde te vestigen. De grote aanslagen van de laatste decennia – van 9/11 tot Bataclan, Charlie Hebdo, Boko Haram, Islamitische Staat en Hamas – zijn niet los te zien van deze ideologie, die zich beroept op Koran, Hadith en latere juridische tradities als bron van legitimatie. Dit geweld is geen randverschijnsel: wereldwijd opereren tientallen islamistische terreurorganisaties die zich expliciet beroepen op “heilige” teksten. De conclusie ligt voor de hand: islamitisch geïnspireerd terrorisme is niet beperkt tot één marginale sekte, maar vormt een breed en structureel fenomeen.

Daarmee is islamisme een reëel veiligheidsprobleem, niet een irrationele fobie. Angst voor terrorisme dat zijn inspiratie ontleent aan islamistische bronnen is, zeker na decennia van aanslagen, geen psychische stoornis maar een rationele reactie op aantoonbaar gevaar. Wie deze dreiging bagatelliseert, gijzelt het debat met de beschuldiging “islamofobie” en maakt zo een volwassen, democratische omgang met dit vraagstuk vrijwel onmogelijk.

Vrijheid van godsdienst is niet onbeperkt

In een democratische rechtsstaat bestaat vrijheid van godsdienst, maar geen onbeperkt recht op het uitdragen van een ideologie die geweld, haat en ondermijning van de rechtsorde bevordert. In de Nederlandse Grondwet wordt vrijheid van godsdienst expliciet begrensd waar openbare orde, veiligheid en verkeer in het geding zijn; de wetgever mag regels stellen ter bescherming van deze belangen. Het is daarom zowel naïef als gevaarlijk om een ideologie die geweld legitimeert te behandelen als een gewone religieuze uitingsvorm die per definitie gevrijwaard is van kritiek of beperking.

Tegenover het toenemende zelfbewustzijn en de soms agressieve assertiviteit van islamistische groepen reageert een deel van de westerse samenleving juist met aanpassing en toegeven. Kerst wordt hernoemd tot “feest”, scholen organiseren verplichte moskeebezoeken en er ontstaat druk om christelijke feestdagen in te ruilen voor islamitische. Dit alles met nu nog maar 6% moslims in Nederland! Dat is geen tolerantie, maar onderwerpingsgedrag: door uit angst of schuldgevoel steeds verder te schuiven, verzwakt de liberale samenleving haar eigen kernwaarden.

Het taboe op debat over islamisme

Een kernprobleem is het taboe op inhoudelijk debat over islamisme. Voor moslims geldt religieuze kritiek als verboden, maar de vraag is waarom niet‑moslims in vrije samenlevingen dat zelfcensuur mechanisme overnemen. Als westerse samenlevingen met een relatief kleine moslimminderheid zichzelf verbieden kritisch over islamisme te spreken, brengen zij hun eigen vrijheid van meningsuiting en onderzoek zwaar in het geding. Zelfopgelegde zwijgplicht is geen respect, maar capitulatie.

Een open samenleving moet kunnen doen wat zij met andere ideologieën ook doet: analyseren, bekritiseren, nuanceren en weerleggen. Dat geldt voor communisme, fascisme, nazisme en hedendaagse extreem‑linkse of extreem‑rechtse stromingen, en dient net zo goed te gelden voor islamisme. Intellectuele eerlijkheid vereist dat religie niet als schild wordt gebruikt om een politieke ideologie aan kritiek te onttrekken.

De stichterfiguur: Jezus en Mohammed vergeleken

Het christendom is historisch geworteld in de figuur van Jezus, die in de canonieke evangeliën optreedt als morele leraar en geweldloosheid predikt, inclusief het radicaal klinkende gebod de andere wang toe te keren. Deze figuur, hoe verschillend ook geïnterpreteerd, wordt door christelijke tradities doorgaans gezien als normatief voorbeeld van barmhartigheid en naastenliefde. De uitgangspositie van de religie is daardoor intrinsiek pacificerend in morele termen, ook al hebben christenen deze norm regelmatig geschonden.

Bij Mohammed ligt dit wezenlijk anders. De biografische traditie en de Hadith beschrijven hem niet alleen als religieus leider, maar expliciet als politiek en militair aanvoerder. Hij voerde veldtochten, sloot verdragen, brak ze, onthoofde (Joodse) tegenstanders en maakte vrouwen uit de overwonnen groepen tot slaven en concubines. In diverse overleveringen wordt melding gemaakt van seksuele relaties met (minderjarige) vrouwelijke krijgsgevangenen, zoals Maria al‑Qibtiyya en Rayhana bint Zayd, zonder dat daar een huwelijksvorm aan voorafgaat; vrouwen verschijnen daar als oorlogsbuit. Deze tradities worden door vele moslimgeleerden als authentiek beschouwd en dienen, zeker in salafistische en jihadistische kringen, als praktisch model, hetgeen ook bij de pogrom van 7 oktober 2023 is gebeurt.

Dat roept onvermijdelijk de vraag op welke normatieve status aan Mohammed toekomt. Wanneer hij in de bronnen optreedt als ongeletterde, hardvochtige en wraakzuchtige krijgsleider die onthoofdingen, slavernij en seksueel bezit van vrouwen legitimeert, is dat moeilijk te verenigen met het morele begrip “profeet” zoals gebruikt in joods‑christelijke en humanistische tradities. Dat spanningsveld wordt in hedendaagse apologetiek vaak weggemasseerd, maar het verdwijnt niet en is cruciaal om de aantrekkingskracht van islamisme te begrijpen.

De rol van Ka’ab en de “geleende” verhalen

De islamitische traditie kent figuren als Ka’ab al‑Ahbar, een Jemenitische jood die joodse verhalen aan Mohammed vertelde. Vertellingen over vasten, bidden en verzoendag zijn in sommige versies via zulke tussenpersonen in de islamitische praktijk terechtgekomen. In die lezing heeft Mohammed bestaande joodse en Bijbelse verhalen en rituelen  overgenomen en omgevormd: waar joden één dag per jaar vasten op Grote Verzoendag, legt de islam een hele maand vasten op; waar er sprake is om op die dag vijf keer te bidden, wordt in de islam vijfmaal daags bidden tot norm.

Volgens prof. Mordechai Kedar en andere kenners van de islamgeschiedenis weerspiegelt dit een patroon: elementen uit joodse en christelijke tradities worden aangepast, geherformuleerd en in een nieuw, meer totalitair kader geplaatst. De Koran zelf maakt ervan melding  dat Mohammed “oude verhalen” verkondigt: op meerdere plaatsen wordt verwezen naar “asatir al‑awwalin”, de verhalen van de ouden, die als verwijt aan hem worden gericht.

De vergiftiging in Khaybar: profeet of gewone sterveling?

Een illustratieve casus is de bekende Hadith over de vergiftigde schapenschouder na de verovering van Khaybar. Diverse authentieke overleveringen in Sahih Muslim en Sahih al‑Bukhari melden dat, na de verovering van de joodse nederzetting, een joodse vrouw Mohammed een met gif doordrenkt schapenvlees presenteerde, waarop hij at en vervolgens zijn metgezellen beval te stoppen toen het vlees “hem informeerde” dat het vergiftigd was. In sommige versies verklaart Mohammed dat dit gif uiteindelijk zijn dood zal veroorzaken; in andere versies wordt beweert dat hij door goddelijke bescherming niet onmiddellijk stierf.

Voor gelovigen vormt dit een geloofsproef: men erkent dat een zichzelf profeet noemende leider niet in staat was een concreet, levensbedreigend gevaar tijdig te herkennen. Voor kritische analyse is vooral van belang dat zijn verovering van Khaybar – inclusief plundering van bezittingen en onderwerping van de bevolking – direct aanleiding was voor deze daad van wraak.

De manier waarop islamitische tradities deze episode vertellen, draagt bovendien bij aan een vijandbeeld: de “joodse vrouw” verschijnt als sluipmoordenaar, terwijl de context van oorlog en plundering onderbelicht blijft. Zo wordt haat tegen joden religieus ingebed, en tegelijkertijd het beeld van een onaantastbare profeet in stand gehouden, ondanks de duidelijke menselijke kwetsbaarheid die uit dezelfde overleveringen spreekt.

Islamisering van radicalisme

De Franse islamdeskundige Olivier Roy schreef al in 2015 in Le Monde:

“Het gaat niet om de radicalisering van de islam, maar om de islamisering van het radicalisme.”

Met andere woorden: het probleem zit niet in een kleine afwijking, maar in de ideologische structuur die dood, verderf en geweld toelaat.

De erfenis in de praktijk

De ideologische lijn is zichtbaar in het handelen van hedendaagse terreurgroepen die zich expliciet beroepen op de Koran en Hadith:

Hamas, Hezbollah, Al-Qaida, IS, Taliban, Boko Haram, Al-Shabaab, Lashkar-e-Taiba, Ansar al-Islam, Jemaah Islamiyah, Abu Sayyaf, Islamitische Jihad, Ansar Dine, Hizb ut-Tahrir, en vele anderen.

Deze organisaties zijn geen randverschijnsel. Ze vormen samen het grootste netwerk van ideologisch gemotiveerd terrorisme ter wereld. Al deze groepen beroepen zich expliciet op Koran, Hadith en het voorbeeld van Mohammed om geweld, moord, slavernij en terreur te rechtvaardigen. Zij vormen geen toevallige uitwassen, maar verschillende uitdrukkingsvormen van een gedeeld ideologisch kernmotief: religieus gelegitimeerde strijd tegen ongelovigen, “afvalligen” en joden.

Vrouwen en islamisme: steun aan de eigen onderdrukking

Bijzonder verbazingwekkend is de aanhang van islamistische ideologie onder vrouwen. De klassieke fiqh en vele hedendaagse islamistische interpretaties bevestigen een structurele ondergeschiktheid van vrouwen: beperkingen op bewegingsvrijheid, kledingvoorschriften, ongelijke erfrechten, problematische huwelijkspraktijken. Niettemin steunen miljoenen vrouwen openlijk leiders en bewegingen die hun eigen positie per definitie ondergeschikt maken.

Dit fenomeen is niet uniek voor de islam: ook in andere totalitaire systemen werkten onderdrukte groepen soms actief mee aan hun eigen onderwerping. In het islamistische geval komt daar echter een religieuze legitimatie bovenop, die kritiek bijzonder moeilijk maakt. Wie als vrouw de ideologie in twijfel trekt, wordt niet alleen beschuldigd van ongehoorzaamheid aan mannen, maar van afvalligheid tegenover God zelf.

Vluchtelingen, moslimlanden en morele inconsistentie

Tegen de achtergrond van oorlogen en crises in de islamitische wereld valt op dat een overweldigende meerderheid van vluchtelingen wereldwijd afkomstig is uit landen met een moslimmeerderheid. Tegelijkertijd zijn veel van de rijkste moslimlanden opmerkelijk terughoudend in het opnemen van vluchtelingen; gastvrije opvang vindt eerder plaats in westerse landen dan in staten die zich opwerpen als hoeders van de islam. Dat wringt moreel: als islamisme een superieur systeem zou zijn, ligt het dan niet voor de hand dat “broederlanden” elkaar opvangen en ondersteunen?

Deze discrepantie legt een pijnlijke waarheid bloot. Veel mensen vluchten daadwerkelijk voor regimes, milities en sociale structuren die zich beroepen op islamitische legitimatie. In plaats van geïntegreerde, veilige islamitische samenlevingen aan te treffen, zoeken zij hun heil in westerse staten met een seculiere rechtsorde. Dat maakt de westerse zelfhaat en het onvermogen om islamisme te benoemen des te onbegrijpelijker.

Tot slot: bevrijding door waarheid, niet door zwijgen

Alles overziend, dringt zich één vraag op: hoeveel aanslagen, onderdrukking, exodus en interne repressie zijn nog nodig voordat de “beschaafde wereld” bereid is islamisme als ideologie helder te benoemen en consequent te begrenzen? Werkelijke solidariteit met moslims bestaat er niet in islamistische structuren te ontzien, maar door moslims te helpen zich te bevrijden van een verstikkende ideologie die gewelddadig en totalitair is. Dat vraagt om moed: de moed om woorden te gebruiken die kloppen, feiten te erkennen zoals ze zijn, en het taboe op inhoudelijke kritiek op islamisme definitief te doorbreken.

.

Prof. dr. David Pinto, publicist,
Hoogleraar-directeur
Intercultureel Instituut-ICI,
Expert Inburgering,
Diversiteit en Inclusie (IDI)
www.davidpinto.nl
prof.davidpinto@gmail.com

.

.

.

.

David Pinto en Paul Cliteur zijn auteurs en redactievoerders van o.a. het boek ‘Moord op Spinoza‘, gepubliceerd door Aspekt Uitgeverij BV, Soesterberg.