De wereld om ons heen verandert in razend tempo. Nauwelijks waren internet en de smartphone ingeburgerd, of sociale media, kunstmatige intelligentie en tal van digitale innovaties volgden elkaar in hoog tempo op.
Deze ontwikkelingen brengen onmiskenbaar veel voordelen met zich mee, maar ook nieuwe uitdagingen. Voor velen — en met name ouderen — is de complexiteit van het dagelijks leven nauwelijks nog bij te houden.
Daarnaast waarschuwen steeds meer onderzoekers en opvoeders voor de impact van deze veranderingen op onze sociale omgang. Vooral onder jongeren nemen problemen rond concentratie, zelfbeeld en onderlinge communicatie toe. En dit alles speelt zich af tegen de achtergrond van globalisering, migratie en internationalisering — processen die een grote diversiteit aan normen en waarden met zich meebrengen.
Een oud vraagstuk in een nieuwe wereld
Door deze ontwikkelingen is een oud, existentieel vraagstuk actueler dan ooit:
Hoe kunnen we omgaan met fundamentele verschillen in normen en waarden, zonder onze eigenheid te verliezen?
Deze uitdaging doet zich voor op elk niveau:
- Macro: tussen continenten en landen.
- Meso: binnen één land, tussen regio’s, organisaties, instellingen of bedrijfsonderdelen.
- Micro: tussen individuen — zelfs binnen gezinnen of vriendengroepen.
De kern blijft overal dezelfde: verschil is onvermijdelijk, maar hoe maak je het hanteerbaar? Is er een methode te bedenken die op al deze niveaus toepasbaar is en die helpt om verschillen te overbruggen, zonder dat de eigen identiteit verloren gaat?
De zoektocht naar een universele methode
Geïnspireerd door eigen ervaringen in verschillende culturen — Marokko, Israël en Nederland — stelde ik mijzelf die vraag. Wat als er een enkele methode bestaat die op alle niveaus werkt om normatieve verschillen niet te onderdrukken, maar juist vruchtbaar te maken?
Zo ontstond het idee voor een denkmodel waarin de relatie tussen twee partijen wordt aangeduid met A + B:
- Op macroniveau: land A in omgang met land B.
- Op mesoniveau: organisatie of regio A met B.
- Op microniveau: persoon A met persoon B.
Vijf onvolmaakte uitkomsten
Wanneer A en B elkaar ontmoeten, ontstaan doorgaans vijf mogelijke scenario’s:
- A + B = A – A overheerst, B past zich aan.
- A + B = B – B overheerst, A past zich aan.
- A + B = A + B – beiden veranderen niet; er is geen groei.
- A + B = C – er ontstaat een hybride resultaat waarin beide hun eigenheid verliezen.
- A + B = A₋ + B₋ – een halfslachtige middenweg: beide leveren in om tot een compromis te komen.
Deze vijf uitkomsten vertonen één gemeenschappelijke noemer: verlies. Er is sprake van overheersing, stagnatie of wederzijdse verzwakking.
De zesde mogelijkheid: A + B = A⁺ en B⁺
Er is echter een zesde, positieve mogelijkheid:
A + B = A⁺ en B⁺ — beide behouden hun eigenheid en worden daar beter van.
Het streven naar deze uitkomst vormt de kern van de zogenoemde DrieStappenMethode (DSM) — een instrument dat zowel op macro-, meso- als microniveau toepasbaar is.
De DrieStappenMethode (DSM)
Stap 1: Ken jezelf.
Onderzoek je eigen, cultuurgebonden normen en waarden en houd die vast. Wat bepaalt jouw manier van denken, handelen en communiceren? Stap 1 is in wezen een systematische vorm van structurele zelfdiagnose.
Stap 2: Leer de ander kennen.
Leer de normen, waarden en gedragscodes van de ander kennen. Let daarbij op feiten, niet op meningen of vooroordelen. Deze stap draagt bij aan hermeneutisch begrip — het begrijpen van de ander vanuit diens eigen referentiekader.
Deze twee stappen vormen samen de Dubbel Perspectief Benadering: stap 1 voor het eigen perspectief en stap 2 voor het perspectief van de ander. De volgorde is cruciaal: eerst jezelf kennen (en vasthouden), dan de ander. Het herkennen van een ander perspectief kan de eigen bagage verrijken, zonder haar te ontkennen.
Stap 3: Bepaal je grenzen.
Wanneer normen en waarden elkaar fundamenteel uitsluiten, is een derde stap nodig. Bepaal hoe je met deze verschillen omgaat, waar je grenzen liggen en maak die expliciet naar de ander. Deze stap vereist het expliciet afwegen van de eigen grenzen ten aanzien van aanpassing of acceptatie. Het helder communiceren van die grenzen voorkomt misverstanden, irritatie en de valkuil van overdreven tolerantie.
In de literatuur over de DSM wordt deze stap aangeduid als het vaststellen en kenbaar maken van de eigen grenzen, met als doel irritaties, onbegrip en een “overdreven tolerantie” te voorkomen. Deze stap operationaliseert wat in hermeneutische termen kan worden gezien als het spanningsveld tussen openheid en normatieve standvastigheid: men is bereid zich te laten aanspreken door de ander, maar niet tot elke prijs.
Voorwaarden en beperkingen
Hoewel de DSM toepasbaar blijkt op uiteenlopende niveaus, moeten drie structurele condities worden erkend:
- Macht en belang blijven onvermijdelijke factoren in menselijke interactie. Geen enkel model of methode, zelfs geen ‘toverformule’, kan deze dimensies neutraliseren.
- Wil is essentieel. Zonder oprechte bereidheid om te begrijpen én begrepen te worden, werkt geen enkele methode.
- Religies en ideologieën lenen zich in veel gevallen niet voor een Dubbel Perspectief Benadering en vallen daarom buiten dit bestek.
Tot slot
De DrieStappenMethode biedt geen utopie, maar een praktisch kader. Wie zichzelf en de ander leert kennen, bouwt niet aan uniformiteit, maar aan wederzijdse groei. In die zin is de “toverformule” geen truc, maar een uitnodiging tot bewustwording — op wereldschaal én in het klein, tussen twee mensen aan één tafel.
.
Prof. dr. David Pinto, publicist,
Hoogleraar-directeur
Intercultureel Instituut-ICI,
Expert Inburgering,
Diversiteit en Inclusie (IDI)
www.davidpinto.nl
prof.davidpinto@gmail.com
.
.
.
.
David Pinto en Paul Cliteur zijn auteurs en redactievoerders van o.a. het boek ‘Moord op Spinoza‘, gepubliceerd door Aspekt Uitgeverij BV, Soesterberg.
